ESNAF VE SANATKARLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

ESHEP

I. GİRİŞ

Esnaf ve sanatkârlar, toplumun tüm kesimlerine yönelik üretimleriyle ekonomik büyümeye ve sosyal sisteme katkı sağlayan, ekonomik dinamikliliğin ve canlılığın kaynağını oluşturan, refahı tabana yayan, istihdama önemli bir düzeyde katkı veren, bunların yanında istikrarın da temel mekanizması olarak kabul gören bir kesimdir.

Gümrük ve Ticaret Bakanlığının verilerine göre 2015 yılı Ocak ayı itibariyle ülkemizde yaklaşık 1,5 milyon esnaf ve sanatkâr bulunmaktadır. Bu esnaf ve sanatkârlar kamu kurumu niteliği taşıyan meslek kuruluşlarına üye olmaktadır.  Bu kuruluşlar Anayasamızın 135. maddesinde;

“…belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, meslekî faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleri ile ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak üzere meslek disiplini ve ahlâkını korumak maksadı ile kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında, gizli oyla seçilen kamu tüzelkişilikler”.

şeklinde tanımlanmıştır.

Ticaret kesimine hizmet veren kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ikili bir yapıda örgütlenmiştir. Buna göre ticaret siciline kaydolanlar; Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) altında örgütlenen ticaret ve sanayi odaları, ticaret odaları, sanayi odaları ve deniz ticaret odalarına üye olurken esnaf ve sanatkâr siciline kaydolanlar; üst kuruluş Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu (TESK) bünyesindeki esnaf ve sanatkâr odalarına üye olmaktadır.

Ülkemizde, esnaf ve sanatkâr meslek kuruluşlarının teşkilatlanmasına bakıldığında ihtisas odası ya da karma oda şeklinde kurulan 3063 oda, il ölçeğinde hizmet veren 82 birlik ve sektör bazında örgütlenen 13 federasyonun bulunduğu görülmektedir.

Türkiye’de meslek kuruluşlarının yapısı ve işleyişi hakkında yapılmış en kapsamlı çalışma Devlet Denetleme Kurulunca 2009 yılında hazırlanan meslek kuruluşları ile ilgili araştırma ve inceleme raporudur. Bu raporda kamu kurumu niteliği taşıyan meslek kuruluşlarının sahip olması gereken işlevler ve nitelikler şu şekilde ifade edilmiştir:

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının mevcut durumunu genel olarak ele aldığımızda;
· Meslek kuruluşlarının, mesleğin gelişiminin sağlanması, gelecekteki muhtemel durumların öngörülmek suretiyle gerekli tedbirlerin alınması, mesleki uygulamaların daha iyi hale getirilmesi, çağdaş teknik ve uygulamaların incelenmesi ve bunların uyarlanması, meslek mensuplarının yetkinliklerinin daha da geliştirilmesi gibi amaçlara yönelik olarak bilginin üretildiği ve paylaşıldığı merkezler durumunda olması,
· Kurum olarak tek tek bireylerden daha önde ve onları yönlendirici, önlerini açıcı, yeniliği ve gelişmeyi teşvik edici bir yaklaşım içerisinde bulunması,
· Meslek kuruluşlarının, mesleki sorunların, gelecekteki risklerin, alınması gerekli tedbirlerin görüşülüp tartışıldığı, bunlara alternatif çözüm önerilerinin geliştirildiği platformlar olarak işlemesi,
· Bu kuruluşların organlarının sadece unvan ve yetki kullanan, üyelerden toplanan ve diğer şekillerde elde edilen kaynakları yöneten, belli durumlarda rutin hale gelmiş toplantıları yapan ve gerek görüldüğünde açıklama yapmak, bildiri yayımlamakla yetinen birimlere dönüşmemesi,
· Gelişmiş toplumlarda özel hukuk hükümlerine tabi meslek örgütlerinin üstlendikleri işlevlerin, yönetim yaklaşımlarının benimsenmesi ve geliştirilen yeni model ve yöntemlere intibak edilmesi beklenmekte ve değerlendirilmektedir.” (s. 395)

Yine bu raporda meslek kuruluşların yönetim ve işleyişine dair şu tespitlere yer verilmiş ve yeniden yapılandırmanın gerekliliği ifade edilmiştir:

Meslek kuruluşlarının yönetiminde ve faaliyetlerin yürütülmesinde etkinliğin sağlanması en önemli meselelerden birisi olarak görülmektedir. Bazıları hariç tutulacak olursa, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşlarının yönetim ve faaliyetlerinde etkinlik, verimlilik ve ekonomikliğin sağlandığını, iyi yönetim (kurumsal yönetim) ilke ve araçlarının uygulanabildiğini söyleyebilmek mümkün görülmemektedir.” (s.381)
Gerçekten, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında çağdaş yönetim ve organizasyon anlayışının, yeni yönetim teknik ve yaklaşımlarının, iyi uygulama örneklerinin hakim kılınması bu kuruluşlarının amaç ve hedeflerine ulaşmasındaki etkinlik derecelerini ve yönetim başarılarını artırmalarına hizmet edecektir. Bu nedenle bu kuruluşlarının yönetim kapasitelerinin geliştirilmesi ve bu amaca hizmet etmek üzere organizasyon yapılarından, organlarının kuruluş ve işleyiş biçiminden, mevzuat düzenlemelerinden, yönetim ve personel sistemlerinden, bütçe, muhasebe ve raporlama usullerinden kaynaklanan sorunların veya bunlardaki eksiklik ve aksaklıkların çözüme kavuşturulması ve iyi yönetim için gerekli alt yapı ve çevresel faktörlerin oluşturulması gerekmektedir.” (s.386)

Tüm bu hususlardan hareketle öncelikli olarak, esnaf ve sanatkârlara hizmet sunan kamu kuruluşu niteliğindeki meslek kuruluşlarının mevcut yapısının, sundukları hizmetlerin, bu hizmetlerin sunumunda karşılaşılan sorunların ve bu alandaki ihtiyaçların gelişmiş ülke modelleri de dikkate alınarak kapsamlı bir şekilde incelenmesi ve inceleme sonuçlarına göre gerekli strateji ve politikaların belirlenmesi gerektiği düşünülmektedir.
Bu çalışmaya dayanak teşkil eden unsurlar aşağıda belirtilmiştir;

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın Ekonomik Hükümler Kısmı’nın Esnaf ve Sanatkâr’ın Korunması Başlığı’nın altındaki 173.maddesindeki “Devlet esnaf ve sanatkârı koruyucu ve destekleyici tedbirler alır” hükmü projemize Anayasal bir dayanaktır.

Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki 640 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 12’nci maddesinin a bendinde, Esnaf ve Sanatkârlar Genel Müdürlüğü görevleri arasında “Esnaf ve sanatkârlara ilişkin politikaları, ilke ve hedefleri ilgili kuruluşlarla işbirliği yaparak belirlemek, stratejiler geliştirmek, sonuçlarını izlemek ve değerlendirmek” ile aynı maddenin c bendinde, “Esnaf ve sanatkârların sorunlarını tespit etmek, çözüm önerileri geliştirmek ve ilgili kurumlar nezdinde girişimde bulunmak, rekabet güçlerinin artırılması, araştırma, geliştirme ve yenilikçilik yeteneklerinin geliştirilmesi,…” ifadesi yer almaktadır.

Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan 2014-2018 yılı Onuncu Kalkınma Planında esnaf ve sanatkârlara yönelik şu ibareler yer almaktadır :

“Girişimcilik ekosisteminde hizmet ve destek sağlayan tüm kurum ve kuruluşların kurumsal kapasiteleri ve işbirliği düzeyleri artırılacaktır. Kamu tüzel kişiliğine sahip meslek kuruluşları, ekonomiye katkılarını artırmak ve girişimciliği desteklemek üzere yeniden yapılandırılacaktır.” (10. Kalkınma Planı, p.691)     
 

II.  AMAÇ ve KAPSAM

Projenin amacı;
Bu projede, esnaf ve sanatkârlara hizmet sunan kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile Esnaf ve Sanatkârlar Genel Müdürlüğünün faaliyetlerinde;
  • Etkinlik, verimlilik ve ekonomikliğin artırılması,
  • Esnaf ve sanatkârların beklentilerini karşılayacak hizmet çeşitleri ve bu hizmetlerin nasıl sunulacağının belirlenmesi,
  • Bu meslek kuruluşlarına üyelik ve sicil kayıt işlemlerinin nasıl olması gerektiğinin tespit edilmesi ve tüm bu hususlara ilişkin yol haritasının çizilmesi amaçlanmaktadır.
Bu çalışmada esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları (oda, birlik, federasyon ve konfederasyon) ve Esnaf ve Sanatkârlar Genel Müdürlüğünün, esnaf ve sanatkârlara sunulan hizmetler açısından, yönetim ve faaliyetlerinde etkinlik, verimlilik ve ekonomikliğin sağlanması bağlamında sorunlarının tespiti ile bu sorunlardan iyi yönetim (kurumsal yönetim) ilke ve araçlarının uygulanması ile çözülebileceklerin belirlenerek;
  1. Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının;
    • Organizasyon yapıları, amaçları, öncelikleri,
    • Sundukları hizmetlere esnaf ve sanatkârların ulaşma kabiliyetleri,
    • Sundukları hizmetlerin yeterliliği,
    • Sunabilecekleri hizmetler,
  2. Esnaf ve Sanatkârlar Genel Müdürlüğünün, bu kuruluşlar tarafından sunulacak hizmetlerdeki rolü (koordinasyon, akreditasyon, denetim vb.) veya bizzat sunacağı hizmetler,
hususlarının değerlendirilmesi ve söz konusu kurum ve kuruluşların kurumsal yapılarının iyi yönetim ilkeleri kapsamında değerlendirilip, yapılacakların bir öneri seti halinde tespit edilmesidir.
Bu amaç doğrultusunda öncelikli olarak dünya genelindeki farklı kurumsal yapılar incelenerek yurtiçi çalışmaları için altyapı oluşturulması, akabinde ülkemizdeki mevcut durumun ve yapılabileceklerin ortaya konulması planlanmaktadır.
 

III.   FAALİYETLER

1.      Yurtiçi Mevcut Durumun Analizi

Bu kapsamda aşağıdaki çalışmaların yapılması planlanmaktadır:
  1. Ülkemizde bulunan esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları (oda, birlik, federasyon ve konfederasyon) ve Esnaf ve Sanatkârlar Genel Müdürlüğü hakkında detaylı inceleme yapılacaktır.
  • Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları ve Esnaf ve Sanatkârlar Genel Müdürlüğü ile bunların organizasyon yapıları derinlemesine incelenecektir.
  • Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarına üyelik ve sicil kayıt işlemlerinin nasıl gerçekleştirildiği incelenecektir.
  • Esnaf ve sanatkârlara hizmet sunan kurum ve kuruluşların mevcut durumuna dair yapılan çalışmalara ilişkin değerlendirmeler yapılacaktır. de yer alacaktır.
  1. Yurtiçi incelemeler kapsamında anket yapılacaktır.
  2. Esnaf ve sanatkârlara hizmet sunan kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile Esnaf ve Sanatkârlar Genel Müdürlüğünün faaliyetlerinde; Etkinliğin ve verimliliğin artırılması, Esnaf ve sanatkârların beklentilerini karşılayacak hizmet çeşitleri ve bu hizmetlerin nasıl sunulacağının belirlenmesi, bu meslek kuruluşlarına üyelik ve sicil kayıt işlemlerinin nasıl olması gerektiğinin tespit edilmesi ve tüm bu hususlara ilişkin yol haritasının çizilmesi mevcut durumun değerlendirilmesi, esnaf ve sanatkârların bu hizmetlere erişiminde yaşadıkları problemlerin tespiti, esnaf ve Sanatkârlar tarafından talep edilen hizmetler ve çözüm önerilerin alınması, çözümlere ilişkin stratejilerin almakta olduğu ve alabileceği rollerin belirlenmesi ve öneriler oluşturulması odak grubu toplantıları gerçekleştirilecektir.
  3. Ankara genelinden seçilecek 100 esnaf ve sanatkâr ile yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilecektir. Görüşmeler kapsamında esnaf ve sanatkârların hali hazırda sunulan hizmetlere ilişkin görüşlerini, karşılaştıkları sorunları ve temel sebepleri ile bu alandaki beklenti ve ihtiyaçları gibi hususları belirlemek amaçlanmaktadır.
 

2.      Yurtdışı İncelemeleri

Projenin bu ayağında esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları yapılanmalarının dünyadaki ve AB’deki genel durumu, yazılı kaynaklar taranarak asgari aşağıdaki başlıklar dâhilinde ortaya konulacaktır. Bu çalışmalar kapsamında elde edilen bilgiler derlenerek detaylı incelenmesinde fayda görülen üç ülke belirlenecek ve bu ülkelere çalışma ziyaretleri gerçekleştirilecektir.
İlgili ülkelerde esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının genel durumu, kurumsal yapılanmaları ve verdikleri hizmetler tespit edilecektir.
Ayrıca, ziyaret edilmesi planlanan üç ülkede esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının durumunun incelenmesi kapsamında;
  • Meslek kuruluşlarının hiyerarşik yapılarının,
  • Üyelerine sunulan hizmetlerin,
  • Üyelik süreci ve yapısının,
  • Yenilikçi uygulamaların,
  • Belgelendirme süreçlerinin,
  • Mesleki eğitim uygulamalarının,
  • Cezalar ve yaptırımların,
  • Kamu kurumlarıyla ilişkilerin
tespiti ve değerlendirilmesi ile bu başlıklar öncelikli olmak üzere esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının bu ülkelerdeki genel durumu ortaya konularak raporlanacaktır.

3.      Çalışmaların Derlenmesi ve Politika Önerilerinin Belirlenmesi

Proje kapsamında yapılan çalışmalarda elde edilen veriler derlenerek;
  1. Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının, kurumsal yönetim ilke ve araçları bağlamında değerlendirilerek iyi uygulama örnekleri de dikkate alınmak suretiyle yakın, orta ve uzun vadeli projeksiyonu yapılacaktır.
  2. Esnaf ve sanatkârların beklenti ve ihtiyaç analizi yapılarak sunulan hizmetlerin nicelik ve niteliğinin artırılmasına yönelik olarak kamu kurum ve kuruluşları, meslek kuruluşları, sivil toplum kuruluşları ile esnaf ve sanatkârlarca yapılması gerekenler tespit edilecektir.



IV.  KULLANILACAK VERİ TOPLAMA YÖNTEMLERİ

1.      Yazılı Kaynakların Taranması

Bu kapsamda; esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları ile ilgili kitap, makale, tez, araştırma raporu, periyodik yayınlar, istatistik bültenleri vb. yerli ve yabancı kaynaklar ile mevzuat taranacaktır.

2.      Esnaf ve Sanatkârlara Anket Uygulanması

Anket, ülke genelinde esnaf ve sanatkârlara yönelik olarak %95 güvenirlik düzeyinde ve  %3 kabul edilebilir hata aralığında 1000 kişiye uygulanacaktır. Anketin genel amacı esnaf ve sanatkârların mevcut durumu ile ihtiyaç ve beklentilerinin analizi olacaktır.
Bu kapsamda;
  1. Anketin uygulanacağı kitle; bölge ve mesleğin alt grupları dikkate alınarak belirlenecektir.
  2. Anket, Genel Müdürlüğün onayından sonra uygulanacaktır.
  3. Anketi uygulayacak anketörlere eğitim verilecektir.
  4. Anket sorularının amaca uygunluğunu ve uygulanabilirliğini tespit etmek amacıyla Ankara ilinde pilot uygulama yapılacaktır. Bu kapsamda pilot uygulama yapılacak kitlenin seçilmesi, sonuçların elektronik ortama aktarılması ve pilot uygulama sonuç raporunun hazırlanması sağlanacaktır.
  5. Pilot uygulama sonucuna göre anket içeriğinde değişiklik yapılabilecektir.
  6. Anket sonuçları, her türlü veriyi analize imkân tanıyan bir yazılım marifetiyle elektronik ortama aktarılacaktır.
  7. Anket sonuçları değerlendirilerek raporlanacaktır.

3.    Odak Grup Toplantılarının Yapılması

 Esnaf ve sanatkârlara hizmet sunan kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve ilgili kurum ve kuruluşlar ile odak grup toplantıları yapılacaktır.
Her bir odak grubu toplantısı detaylı olarak raporlanacaktır. Hazırlanacak bu raporlarda; odak grup katılımcılarının görüşleri, toplantılarda görüşülen hususlar, kullanılan teknikler, katılımcı isim ve iletişim bilgileri ile odak grup toplantısına ilişkin genel değerlendirmeler yer alacaktır.

4.    Esnaf ve Sanatkârlar İle Yüz Yüze Görüşülmesi

Ankara genelinden seçilecek 100 esnaf ve sanatkâr ile yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilecektir. Görüşmeler kapsamında esnaf ve sanatkârların hali hazırda sunulan hizmetlere ilişkin görüşlerini, karşılaştıkları sorunları ve temel sebepleri ile bu alandaki beklenti ve ihtiyaçları gibi hususları belirlemek amaçlanmaktadır. Görüşmeler sonunda; mevcut uygulamalarda esnaf ve sanatkârların karşılaştıkları sorunlar (verilen hizmetlerin neler olduğu, hizmetlere ulaşımda karşılaşılan sorunların ne olduğu, hangi hizmetleri talep ettikleri vb.) ve sorunları ortadan kaldırmaya yönelik çözüm önerilerini de içerir bir değerlendirme raporu hazırlanacaktır.

5.    Yurtiçi ve Yurtdışındaki Mevcut Uygulamaların Yerinde İncelenmesi

Yurtiçi mevcut durum analizi ve yurtdışı incelemeleri sırasında yukarıda belirtilen kapsamda çalışma ziyaretleri düzenlenecek ve iyi uygulamalar yerinde incelenecektir.

V.  ÇIKTILAR

  1. ‘’Esnaf ve Sanatkârlara Sunulan hizmetlere İlişkin Mevcut Durum Analiz Raporu’’
  2. Esnaf ve Sanatkâr Anketi Sonuç Raporu
  3. Her odak grubu toplantısı sonucunda hazırlanacak raporlar
  4. Odak grubu toplantıları sonucunda oluşacak “Mevcut Durum, İhtiyaç Tespiti ve Öneriler Raporu”
  5. Yüz yüze görüşmeler sonucunda oluşturulacak rapor
  6. AB’deki genel durum ile ülke incelemelerini içerir “Yurtdışı İncelemeleri Raporu”

VI.  PROJE SÜRESİ

Proje süresi 12 ay olarak planlanmıştır.

VII. ÇALIŞMA METODU

  • Proje, Esnaf ve Sanatkârlar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülecektir.
  • Projeler hizmet alımı yoluyla uygulanacaktır. Bu kapsamda üniversiteler öncelikli olmak üzere araştırma kuruluşlarından yararlanılabileceği değerlendirilmektedir.
  • Her bir proje için bir proje ekibi oluşturulacaktır ve proje ekibinde;
    •  Genel Müdürlük personelinden; biri proje koordinatörü olmak üzere en az 4 personel,
    • Hizmet alımlarında yüklenici tarafından görevlendirilen ve nitelikleri aşağıda belirtilen 1 proje yöneticisi ile en az 3 proje asistanı
yeralacaktır.
  • Proje ekibinde yer almak üzere yüklenici tarafından görevlendirilecek personelin nitelikleri aşağıdaki gibi olacaktır:
    1.  Proje Yöneticisi
    2. En az 3 (üç) benzer projede (Sektör araştırmaları, sosyal ve ekonomik araştırmalar vb.) yöneticilik kariyeri,
    3. Kamu kurum ve kuruluşları ile birlikte daha önceden çalışma tecrübesinin olması,
    4. Proje Asistanı (En az 3 Kişi)
    5. En az 3 (üç) proje deneyimi,
 
  • Proje yöneticisi ve proje asistanı, proje süresince tam zamanlı olarak çalışacaktır. Gerek görülmesi durumunda yüklenici tarafından; süreçlerin tasarımı, uygulamaya esas metinlerin taslağının oluşturulması (anket, yüz yüze görüşme esnasında sorulacak sorular vb.), metodolojinin belirlenmesi, çıktıların değerlendirilmesi gibi amaçlarla konu hakkında uzman/akademisyen desteği alınacaktır.
  • Proje çalışmalarına ve ilerleyişine ilişkin Genel Müdürlüğe, proje ekibinde yer alan personel tarafından ayda bir defa ilerleme raporu sunulacak ve proje değerlendirme toplantısı düzenlenecektir. İhtiyaç duyulması halinde Genel Müdürlük proje ekibi personelini bu süreye bağlı kalmaksızın da toplantılara çağırabilecektir.
  • Projelerin yürütülmesi sırasında, gerekmesi halinde sektörün yapısı da dikkate alınarak alt sektörler bazında çalışma grupları oluşturulacaktır.
  • Projelerde yurtiçi mevcut durum analizi faaliyetlerinin Ankara’da gerçekleştirilmesi planlanmakla birlikte ihtiyaç duyulması ve Genel Müdürlüğün onay vermesi halinde ilgili faaliyetler başka bir ilde de düzenlenebilecektir.


VIII.  PROJE BÜTÇESİ

  • Projelerin finansmanı Bakanlık bütçesinden karşılanacaktır.